Orgelconcerten

Op deze pagina vindt u informatie over de concerten georganiseerd door de Stichting Kerkmuziek Hervormde Gemeente Kampen.

Secretariaat: Kolk 5, 8266 JN Kampen, e-mail: orgelconcerten[at]debovenkerk.nl.

Reguliere openingstijden

Vrijdagmiddag van 13.00 tot 15.00 uur;
Zaterdagmiddag van 13.00 tot 14.30 uur.

Concertserie 2020

Bekijk het programmaboekje

Deze geplande concerten in juli en augustus kunnen doorgang vinden, met inachtneming van de maatregelen van het RIVM. Dit betekent dat er maximaal 100 bezoekers aanwezig mogen zijn bij de concerten en dat vooraf reserveren VERPLICHT is. Om er voor te zorgen dat er 1,5 meter afstand wordt gehouden tussen de bezoekers onderling (m.u.v. personen uit hetzelfde huishouden) wordt u in de kerk een plek toegewezen. Daarnaast zijn de sanitaire voorzieningen niet beschikbaar (uitgezonderd noodgevallen).

Als commissie die de donderdagavondconcerten in de Bovenkerk te Kampen organiseert, zijn wij blij met uw belangstelling voor en uw aanwezigheid op onze concerten. U bent van harte welkom, maar in deze tijd kan het Coronavirus nog steeds toeslaan, ondanks alle voorzorgsmaatregelen in de kerk. Daarom vragen wij u, voordat u zich inschrijft voor een concert, de volgende vragen te beantwoorden:

  1. Bent u hoesterig/verkouden?
  2. Hebt u last van benauwdheid?
  3. Hebt u temperatuursverhoging? (vanaf 38°C)
  4. Bent u de laatste 14 dagen met iemand in contact geweest die besmet is/was met het Coronavirus?
  • Indien u een van deze vragen met JA moet beantwoorden, vragen wij u om u niet in te schrijven voor een concert!
  • Verder willen we u er op wijzen dat er voor een aantal mensen bij besmetting met het Coronavirus de ziekte een ernstig beloop kan krijgen. Deze zogeheten risicogroepen vindt u terug op de website van het RIVM: Risicogroepen Corona (RIVM)
  • U bent zelf verantwoordelijk voor het al dan niet inschrijven voor een concert.

Het meest actuele nieuws over onze concerten vindt u op deze website en via Facebook.

Reserveren

Om een concert te kunnen bezoeken is reserveren verplicht. In onderstaande concertoverzicht vindt u een link naar de reserveringswebsite. Bezoekt u het concert met meerdere personen, dan dient u voor iedere persoon een ticket aan te schaffen. Volg hiervoor de stappen op de reserveringswebsite.
Na het afronden van de reservering ontvangt u per mail een bevestiging. Deze bevestiging dient u te tonen bij het concert!

Mocht u problemen ervaren bij het reserveren, dan kunt u contact met ons opnemen. Dit kan per mail op orgelconcerten@debovenkerk.nl. Telefonisch kunt u ons bereiken op 038-3330216 of 038-3315493.

Ga naar de reserveringswebsite: http://orgelconcerten-bovenkerk.eventbrite.com
Reserveren is mogelijk tot 18:00 uur op de dag van het concert.

Juli

Donderdag 2 juli Ab Weegenaar (jubileumconcert
25 jaar organist Bovenkerk)
Reserveren
Donderdag 9 juli Arjen Leistra
Reserveren
Donderdag 16 juli Sietze de Vries
Reserveren
Donderdag 23 juli Jos van der Kooy (verzoekprogramma)
Geef hier uw verzoek door
Reserveren
Donderdag 30 juli Reitze Smits (Bach-programma)
Reserveren

Augustus

Donderdag 6 augustus Evan Bogerd
Reserveren
Donderdag 13 augustus Matthias Havinga
Reserveren
Donderdag 20 augustus Petra Veenswijk
Reserveren
Donderdag 27 augustus Wolfgang Zerer (Bach-programma)
Reserveren


Vanwege de Corona-maatregelen is het niet mogelijk om dit jaar gebruik te maken van de concertpas.

Parkeren

Naast de toren van de Bovenkerk is een parkeerplaats (Muntplein) waar u tegen betaling kunt parkeren.
Gratis parkeren kunt u op het Burgemeester Berghuisplein. Vanaf deze parkeerplaats loopt u in ongeveer 10 minuten (700 meter) naar de Bovenkerk.
Voor meer informatie over parkeren in de stad Kampen zie: https://www.kampen.nl/parkeren-in-kampen.

‘Amerikaanse volkslied in Kampen’

Terug in Kampen werd de groep in de Bovenkerk verwelkomd door stadsorganist Ab Weegenaar. Wat volgde was een concert met diverse klassieke stukken zoals Bach en Mozart. Ab trok volgens mij alle registers open: wat een enorme rijke en diepgaande klanken stijgen uit dat immense orgel op! Ab blies met zijn spel de wind door de 3200 orgelpijpen en wakkerde daarmee ook de Amerikaanse spirit aan. Dit gebeurde helemaal aan het slot toen hij het Amerikaanse volkslied inzette. Iedereen stond op, zong mee en sommigen waren tot tranen geroerd. Dan besef je pas echt hoe je als gastheer en met de kwaliteiten die we in huis hebben, het verschil kunt maken. Na afloop van het concert kon ik in alle nederigheid een echtpaar van dienst zijn door even mee te lopen naar de drogist, waarschijnlijk voor wat extra tissues voor de tranen.

[lees het hele verslag van Reinier de Wit, Founder Kampen and Beyond, op de website https://kampenandbeyond.com/nl/verslag-van-de-amerikaanse-droom/]

Excursie voor scholen: de orgels van de Bovenkerk

Een excursie naar de Bovenkerk

Altijd al benieuwd geweest naar de werking van de orgels in de Bovenkerk? Het is voor scholen mogelijk om de orgels van de Bovenkerk te bespelen! Hoofdorganist Ab Weegenaar van de Bovenkerk vertelt erover.

Voor scholen is het mogelijk om met Ab Weegenaar een afspraak te maken om de orgels van de Bovenkerk te bezoeken. Er zal uitleg worden gegeven over de orgels en op een begrijpelijke wijze de werking van de instrumenten. Aan orgelspelende leerlingen zal de kans worden geboden om ook op de orgels te kunnen spelen, een ware belevenis voor deze jonge mensen! De planning en voorwaarden worden in overleg besproken.

Veel scholieren zijn op deze wijze met grote vreugde ontvangen!

Ab Weegenaar benoemd tot stadsorganist van Kampen

“Gisteren een fantastische dag gehad in Kampen. Onder leiding van Ab Weegenaar een zeer geslaagde educatieve orgeltocht gehouden langs de Broederkerk, Burgwalkerk en de Bovenkerk. Gezellig, leerzaam, humoristisch, ontspannen, verrassend en bovenal geweldig om de prachtige orgels te horen en ook zelf te mogen bespelen, kortom een absolute aanrader!”

KAMPEN – Op vrijdag 29 september is Ab Weegenaar benoemd tot stadsorganist van Kampen. Weegenaar, die hoofdorganist is van de Bovenkerk Kampen, zal optreden als ambassadeur van de orgelmuziek.

Continue reading “Ab Weegenaar benoemd tot stadsorganist van Kampen”

De klokken van de Bovenkerk

De klokken van de Bovenkerk Kampen zijn ware monumenten. De inwoners van Kampen genieten sinds 1482 van het klokgelui uit de Bovenkerk.

Het eerste gelui – Geert van Wou

Nicolaas een nieuwe klok
Nicolaas een nieuwe klok

De Bovenkerk ontving haar eerste gelui in 1482.

Geert van Wou, de uit Brabant afkomstige klokkengieter, kreeg de opdracht een passend gelui voor de Boventoren te gieten. Onderzoek door S. van Geuns wijst uit dat dit waarschijnlijk zes, maar mogelijk ook acht klokken zijn geweest.

Van Wou zou een geniaal gieter blijken te zijn, want hij kon als enige in zijn tijd klokken op toon gieten. Helaas weten we niet hoe hij dit heeft berekend ofuitgevoerd. Het gelui was opgebouwd volgens de Middeleeuwse traditie met als derde klok de naamgever van de kerk.

  Namen Doorsnede Ø cm Slagtoon Kg
1. Salvator 192,7 asº 4250
2. Maria 172,9 besº 3000
3. Nicolaas 157,3 c1 2300
4. Martinus 147,8 des1 1800
5. Cunera? ? es1 1372
6 Petrus & Paulus 119,2 f1 1100
7. Maria 101,1 as1 500?
8. ? ? ? 603?
Totaal ca. 14 925 kg.

Het gelui hing in een klokkenstoel met overkapping op de dakvloer van de tweede geleding van de toenmalige korte toren. Hier bevinden zich nu nog steeds de galmgaten. De luiders stonden op de eerste torenzolder. Toen rond 1570 de vierde geleding van de toren werd geplaatst, heeft de stadstimmerman mr. Floris Ekenholt, daar ook de klokkenstoel getimmerd, die op de balken van de eerste klokkenstoel rustte. Zo kreeg het imposante gelui een hogere plaats.

Geert van Wou overleed in 1527. Hij goot ruim 150 klokken – maar ook geschut! – voor Nederland en Duitsland. Deze werden vanwege hun onschatbare waarde nooit in een oorlog gevorderd en  omgesmolten.

De Petrus & Paulusklok en de Martinusklok
De Petrus & Paulusklok en de Martinusklok

De meester ligt in het koor van de Bovenkerk begraven, al waar een gedenkplaat aan hem herinnert.

Omdat de toren steeds meer begon te hellen – de zwakke ondergrond kon het overgewicht van de vierde geleding niet aan – besloot het stadsbestuur rond 1650 alle klokken – op twee na – uit de toren te takelen. Maar dit bleek niet de oplossing voor het probleem. Gelukkig kon de toren in 1686 door mr. Jan de Jonge worden rechtgezet en konden de twee achtergebleven klokken weer als vanouds worden geluid.

Het gelui van Van Wou keerde niet terug in de toren. Kampen was in 1580 overgegaan tot  de Reformatie en rond die sobere erediensten konden de veelkleurige klokkentonen makkelijk gemist worden.

Het zware gelui van Geert van Wou kwam het stadsbestuur financieel goed van pas, want er werden zoveel mogelijk  klokken in de beiaard van de Nieuwe Toren(1664) opgenomen. Dit carillon werd gegoten door de beroemde klokkengieterts gebroeders Hemony. Maar bij de halve en hele uurslagen klinken nog altijd Van Wou’s Maria- en Salvatorklok.

Het vernieuwde gelui – Simon Laudy 2011

Beieren van de Martinusklok
Beieren van de Martinusklok

Deze klokkengeschiedenis bracht Kampenaar Hette Meijering ertoe de stichting  “Luidklokken Bovenkerk” (1997) op te richten. De enthousiaste leden stelden zich ten doel het voormalige gelui van Van Wou weer in glorie te doen herstellen. Dit plan werd versneld doordat de aanwezige klokkenstoel dermate slecht was, dat de gemeente het luiden verbood. Een nieuwe, uitgebreide klokkenstoel (2004) bood in de toekomst mogelijkheden het gelui uit te breiden.

De Kamper stichting ‘CAS’ en het genootschap ‘De heeren van Campen’ – met ruim veertig sponsoren – hebben de financiële middelen geboden om tussen 2007 en 2001 het gieten van nieuwe klokken mogelijk te maken. Hiertoe werd de bekende klokkenspecialist Sjoerd van Geuns als adviseur aangetrokken die een compositieplan samenstelde.

De talentvolle klokkengieter Simon Laudy uit Finsterwolde kreeg de opdracht om zeven klokken te gieten in Van Wou-factuur die samen met de aanwezige klokken een harmonieus gelui zouden vormen.

  Namen Gieter Slagtoon Kg
1 Martinus Van Wou – 1482 Des-1 1800
2 Nicolaas Laudy – 2010 Es-1 1500
3 Petrus & Paulus Van Wou – 1482 F-1 1100
4 Jacobus Laudy – 2011 Ges-1 890
5 Stephanus Laudy – 2009 As-1 650
6 Andreas Laudy – 2011 Bes-2 400
7 Lucia Eleonora Jenny Laudy – 2011 Des-2 300
8 Maria  Magnificat Laudy – 2011 Es-2 200
9 Martha Hermpjen Laudy – 2011 F-2 160
  Totaal 7000 kg.

In vereenvoudigde vorm is de toonreeks: C – D – E – F – G – A – c – d – e

Een nieuwe klok

Nicolaas, een nieuwe klok
Takelen van de Stephanusklok
Takelen van de Stephanusklok

Op 7 mei 2010 werd de nieuwe – en vierde – klok van de Bovenkerk gegoten. Dit is gebeurd in de werkplaats van klokkengieter Simon Laudy te Finsterwolde (Gr.).

De nieuwe klok kreeg de naam ‘Nicolaas’, genoemd naar de beschermheilige van de Bovenkerk. Nicolaas zou vooral vissers en zeelieden tijdens hun reizen beschermen. Aldus het verhaal over bisschop Nicolaas van Myra (Turkije) die leefde van ca. 280 – 350 na Chr. Veel aan zee gelegen steden hebben een Sint-Nicolaaskerk: Genemuiden, Elburg en Vollenhove. Maar ook Amsterdam, Utrecht  en Hamburg.

Het embleem van de heilige Nicolaas is door Laudy gekopieerd van de Nicolaasklok uit ’t Zandt (Gr.) Deze Van Wouklok heeft hetzelfde formaat als de nieuwe klok.

Kamper klokkenluidersgilde ‘Geert van Wou’

Om de traditie van het handmatig klokluiden weer te doen herleven, werd in 2012 een klokkenluidersgilde opgericht. De luiders (m/v) krijgen hiervoor een opleiding en kunnen een certificaat behalen.

Hoewel de klokken ook elektrisch zijn in te schakelen, biedt het handmatig luiden meer klanknuanceringen. Er wordt vooral wekelijks geluid ter gelegenheid van allerlei feest- en gedenkdagen, zoals verjaardagen van het koninklijk huis, koningsdag,  4 en 5 mei, de Kamper uitdagen, prinsjesdag en met St-Maarten en 6 december. Ook wordt er geluid bij een nationale ramp, zoals bij het neerschieten van de MH 17  op 17 juli 2014.

Beperkt luiden

Omdat ook nu de zwakke ondergrond de toren parten speelt, heeft de gemeente besloten slechts de kleine klokken te luiden. De grote worden gebeierd. Hierbij wordt de klepel met een touw tegen de klokkenwand geslagen. Onderzoek naar de bodemgesteldheid en de fundering van de toren zal tot een (definitieve) oplossing voor de toren moeten leiden.

  • Er worden in de Boventorenboeiende rondleidingen verzorgd. Neem hiervoor contact op met torenwachter Hette Meijering: e-mail hetmeijering@kpnmail.nl of telelefoon 038-3315493.

Kijk ook op de website van de BeiaardKring Kampen.

Koororgel

In 1999 plaatste de firma Reil uit Heerde een nieuw koororgel in de Bovenkerk. Het orgel werd aan de kerk geschonken door Henk Stoel, een inwoner van de stad Kampen. Het instrument heeft 29 registers: 12 op het Hoofdwerk, 10 op het Bovenwerk, 6 op het Pedaal.

Het 29ste register is een Klaroen, die boven op het dak van het Bovenwerk is geplaatst. De Klaroen wordt bespeeld via een derde klaviertje (vanaf c1), ‘Récit’ genaamd.

Orgelkas

De kas is zodanig gemaakt, dat alles wat aan resonantie wordt ontwikkeld door het pijpwerk in de kas wordt versterkt en omgezet in klank. Dat gebeurt o.asp. doordat de eikenhouten panelen aan de zijden dunner zijn dan in het midden, de constructie zeer hecht is en naar onderen toe een oplopende matenreeks is gehanteerd.

Windlade

Bovenwerklade
Bovenwerklade

De windlade is geen apart onderdeel in het orgel, maar een deel van de kas! De windlade is de krans. De bovenkas staat op de windlade. Er zijn nauwelijks conducten aangebracht, want ook de meeste frontpijpen staan op de lade. Windtechnisch allemaal zeer economisch, maar met name komt dit het rendement van omzetten van resonantie in de klank ten goede.

Pijpwerk

Voor het pijpwerk heeft het Bader-orgel van de St. Walburgiskerk in Zutphen als voorbeeld gediend. Het oude pijpwerk is wetenschappelijk onderzocht en op basis daarvan is het pijpwerk voor Kampen op dikte gegoten en gehamerd. Daarna zijn de hamerslagresten van de frontpijpen verwijderd en zijn deze voorzien van tinfolie.

De pijpen zijn gemaakt zonder kernsteken. Eerst ‘spuckt’ dat soms nog wat, maar dat gaat ook weer vanzelf weg. Het geluid is enorm draagkrachtig, maar toch niet luid. Ook de tongwerken zijn zonder lood- of leerbeleg gemaakt.

Windvoorziening

De longen van het orgel in de kelder
De longen van het orgel in de kelder

Onder het orgel is een kelder gemaakt waarin de hele windvoorziening is ondergebracht. Twee met elkaar verbonden keilbalgen vormen de longen voor dit orgel.

Klankconcept

De klank van het koororgel heeft zijn uitgangspunt in het midden van de zeventiende eeuw, dat behoeft het spelen van muziek uit andere perioden niet uit te sluiten.

Het orgel bezit een rijk klankpalet: een groot plenum op het Hoofdwerk, aangevuld met een 16-voets Quintadeen en een 16 voets Fagot die de ‘Gravität’ aan de klank toevoegen, en een kleiner, minder uitgewerkt plenum op het Bovenwerk. Daarentegen biedt het Bovenwerk weer een rijkere schakering aan fluitregisters in verschillende bouwwijze en mensuren. De keuze voor de tongwerken mensuren is vooral ingegeven door de 18e eeuwse traditie, ook de Cornet kan aan deze klankwereld worden toegeschreven. Het Pedaal verenigt de basfuncties, continuo- en solospel in zich, binnen een beperkte dispositie. Als een extra feestelijke toegift kan tenslotte de Klaroen ten gehore worden gebracht.

Stemming

Het nieuwe orgel is qua stemming niet afgestemd op het Hinsz-orgel. Samenspel is dan ook niet mogelijk. Het is hier ook geen cultuur geweest om twee of meer orgels, zoals in zuidelijke landen, in vraag en antwoordspel te laten klinken. In de Bovenkerk is gekozen voor een op zichzelf staand instrument dat geschikt moet zijn om met andere instrumenten te kunnen samenspelen. Het Hinsz-orgel is een orgel uit een heel andere tijd, de galantere tijd. Dat Hinsz-orgel is gewoon een fantastisch bezit, maar het is een andere mooie vrucht dan die uit de renaissance. Het is vanuit een ander denkbeeld gemaakt.

Speeltafel en dispositie

Speeltafel koororgel
Speeltafel koororgel
Hoofdwerk Bovenwerk Récit
Praestant 8′  # Praestant 4′  # Klaroen 2 st.
Quitadeen 16′ Gedekt 8′
Gedekt 8′ Quintadeen 8′ Pedaal
Octaaf 4′  # Roerfluit 4′ Octaaf 8′
Spitsfluit 4′ Nasard 3′ Subbas 16′
Quint 3′ Gemshoorn 2′ Octaaf 4′
Octaaf 2′ Octaaf 2′ Nachthoorn 2′
Sesquialter 2 st. Quintfluit 1 1/3′ Bazuin 16′
Cornet 4 st. Mixtuur 1′ 3-4 st. Trompet 8′
Mixtuur 2′ 4-5 st. Dulciaan 8′
Trompet 16′
Trompet 8′ #: discant dubbel
Hulpregisters
Manuaalkoppel
Schuifkoppel
Koppel Hoofdwerk – Récit
Pedaalkoppel – Hoofdwerk
Pedaalkoppel – Bovenwerk
Tremulant  (gehele orgel)
Cymbelster
Bijzonderheden
Manuaalomvang : C, D – e”’
Manuaalomvang (Récit) : c’ – e”’
Pedaalomvang : C, D – d’
Toonhoogte : a = 440 Hz. bij 16° C
Stemming: Kellner
Bouwjaar: 1999
Bouwer: Firma Reil uit Heerde; www.reil.nl

Klankdemo’s

De volgende geluidsfragmenten geven een indruk van de klankrijkdom van het Reil-koororgel.

Partita ‘Sei gegrüsset, Jesu gütig’ (BWV 768) – J.S. Bach
Variatie 2: Praestant 8′ van Hoofdwerk

 

Variatie 4: Holpijp 8′ van Hoofdwerk

 

Variatie 10: Holpijp 8′ (linkerhand) van Hoofdwerk.
Gedekt 8′, Roerfluit 4′, Nasard 3′ van Bovenwerk. Subbas 16′ van Pedaal. Pedaal gekoppeld aan Hoofdwerk en Tremulant aan.

 

Fantasie en fuga in g (BWV 542) – J.S. Bach
Fuga: Praestant 8′, Octaaf 4′, Quint 3 en Octaaf 2′ van Hoofdwerk.
Quintadeen 8′, Gedekt 8′, Prestant 4′, Octaaf 2′, Mixtuur 3-4 st. van het Bovenwerk. Subbas 16′, Octaaf 8′, Octaaf 4′ Nachthoorn 2′ en Trompet 8′ van het Pedaal. Pedaal is gekoppeld aan Hoofdwerk en Bovenwerk en Hoofdwerk is gekoppeld aan Bovenwerk.

 

De muziekfragmenten zijn afkomstig van de CD ‘HET REIL KOORORGEL’ door Ab Weegenaar, de huidige organist van de Bovenkerk. Meer CD’s met muziek van het Reil-orgel vindt u op zijn homepage: www.abweegenaar.nl.

Hinsz hoofdorgel

Over het oudste orgel, thans het Hinsz hoofdorgel, is niet veel met zekerheid te zeggen. Wel wordt aangenomen dat de Bovenkerk tussen 1520 en 1523 in het bezit kwam van een groot orgel gebouwd door Johan van Kovelens (of J. van Covelen). Het oudste pijpwerk in het orgel (vooral de fluiten 4′ en 2′ van het Bovenwerk) is waarschijnlijk afkomstig van Jan Morlet (1629).

In 1676 voltooide Jan Slegel een nieuw orgel, waarbij hij materialen uit het oude orgel gebruikte. In de jaren 1694-1712 voerde Johan Duyschot enkele wijzigingen door en had het orgel in onderhoud.

Nieuwe kas

Albertus Anthoni Hinsz verrichtte in de jaren 1741 – 1743 uitgebreide werkzaamheden aan het orgel: hij ontwierp een nieuwe kas, vernieuwde alle windkanalen, de laden en het regeerwerk. Tevens werd bij deze gelegenheid de bestaande dispositie enigszins uitgebreid. Het werd hierdoor het grootste orgel dat door Hinsz werd gemaakt.

In de jaren 1788/1790 brachten H.H. Freytag en F.C. Schnitger Jr. een vrij pedaal van 8 stemmen aan en voegden een Borstwerk van 4 stemmen toe, dat bespeelbaar was vanaf het Bovenwerk-klavier. De Dulciaan 8′ van het Rugwerk plaatsten zij op dit nieuwe Borstwerk, op de vrijgekomen plaats in het Rugwerk kwam een Fagot 16′.

Eigen klavier

Gedurende de negentiende eeuw werkten de orgelmakers Van Gruisen, Scheuer en Naber aan het instrument. In 1866 gaf de Kamper orgelmaker Zwier van Dijk het Borstwerk een eigen klavier. Tevens voegde hij enige stemmen toe.

De grote restauratie van het hoofdorgel (van 1967-75) werd uitgevoerd door orgelmakerij Bakker & Timmenga te Leeuwarden. De belangrijkste vraag was welke dispositie als uitgangspunt moest worden genomen: die van 1790, of die van voor 1866. Men heeft uiteindelijk gekozen voor een oplossing waarbij het mogelijk is gebleken acht registers van omstreeks 1820/1866 te handhaven.

In 2000 is het instrument “gerevitaliseerd” door de Orgelmakers Gebr. Reil. Het gehele orgel is schoongemaakt en op aanspraak en egaliteit gecontroleerd. Zij hebben alle 7 keilbalgen aangesloten op de windmachine. Voorts zijn de mechanieken zorgvuldig bijgesteld en hebben zij waar nodig reparaties verricht. Het gehele project is in nauwe samenwerking verricht met de Rijksorgeladviseur, dhr. Rudi van Straten.

Op de pagina ‘Speeltafel en dispositie‘ treft u een overzicht van de uitbreidingen en restauraties van het orgel met betrekking tot de speeltafel en dispositie. Verder is een aantal klankdemo’s beschikbaar waarbij u de verschillende registraties kunt beluisteren.

Uit ‘Orgels en organisten in Kampen’ – W.D. van der Kleij en W.H. Zwart (1995). Met toestemming van uitgeverij IJsselacademie uit Kampen overgenomen. Zie de website www.ijsselacademie.nl voor meer informatie.